Czy SUMP może być czymś więcej niż tylko planem mobilności?

Planowanie mobilności miejskiej to już nie tylko droga z punktu A do punktu B, ale również wybór środka transportu, bezpieczeństwo, komfort i czas podróży czy otoczenie zewnętrzne. Jest to zmiana punktu odniesienia do planowania, kiedyś planowano przede wszystkim infrastrukturę, obecnie coraz większą wagę przykłada się do człowieka i jego komfortu, uwzględniając zdrowie fizyczne i psychiczne, ale też środowisko.

Dlatego Plan Zrównoważonej Mobilności Miejskiej (ang. Sustainable Urban Mobility Plan, SUMP), warto postrzegać nie tylko jako dokument dotyczący transportu, ale jako jedno z narzędzi budowania miasta zdrowego, dostępnego, przyjaznego mieszkańcom i odpornego na przyszłe wyzwania. Oznacza to spojrzenie na różne sposoby podróżowania jako na jeden system, w którym ważną rolę odgrywa transport publiczny, ruch pieszy czy rowerowy, a transport indywidualny jest coraz bardziej ograniczany, szczególnie w centrach miast. Planując mobilność nie można pomijać konieczności uwzględniania potrzeb różnych grup mieszkańców oraz powiązanie planowania transportu z zagospodarowaniem przestrzennym, środowiskiem, klimatem czy polityką społeczną. Jeżeli chcemy budować miasta bezpieczne, dostępne i odporne na skutki zmian klimatu, ale także miasta, którego mieszkańcy są bardziej aktywni i mają możliwość funkcjonowania w przyjaznej i bezpiecznej przestrzeni na planowanie trzeba spojrzeć szerzej, przez pryzmat różnorodnych potrzeb użytkowników.

Czy zdrowie i ulica mogą mieć wspólny mianownik?

Związek transportu ze zdrowiem jest znacznie silniejszy, niż mogłoby się wydawać. Sposób projektowania miasta i obszarów funkcjonalnych wpływa na to, w jaki sposób poruszają się mieszkańcy, jakim powietrzem oddychają, czy czują się bezpiecznie na ulicach i czy mają łatwy dostęp do terenów zielonych. Biorąc pod uwagę coraz większą liczbę godzin spędzanych przez społeczeństwo w pozycji siedzącej oraz obecne i przyszłe skutki zdrowotne ograniczonej aktywności, należy podejmować wszelkie działania aby zachęcać dzieci i dorosłych do codziennej aktywności fizycznej. Ruch nie musi bowiem oznaczać dodatkowego treningu, wizyty na siłowni czy specjalnie wygospodarowanej godziny w ciągu dnia. Może być naturalną częścią codziennych podróży. Spacer na przystanek, droga pieszo do szkoły, przejazd rowerem do pracy czy dojście do lokalnego sklepu to niby niewiele, ale powtarzane codzienne mogą stać się częścią codziennego stylu życia. Już 15 minut ruchu fizycznego dziennie pozwala na uzyskanie mierzalnych korzyści zdrowotnych (są badania, które pokazują, że poziom stresu w tym czasie zmniejsza się o ok 14%, a skupienie ulega poprawie o ok. 28%[1]). Właśnie dlatego można powiedzieć, że największą i najbardziej dostępną bezpłatną siłownią w mieście jest dobrze zaprojektowana sieć dróg rowerowych i pieszych. Ma to również wymiar społeczny. Dobre warunki dla ruchu pieszego i rowerowego mogą zwiększać dostępność aktywności fizycznej niezależnie od wieku, sprawności fizycznej czy sytuacji ekonomicznej mieszkańców. Inwestycja w aktywną mobilność staje się zatem równocześnie inwestycją transportową, przestrzenną i inwestycją w zdrowie publiczne.

Zdrowie to nie tylko sprawność fizyczna. Coraz ważniejsze jest spojrzenie również na zdrowie psychiczne, dobrostan i jakość codziennego życia mieszkańców. Na funkcjonowanie człowieka znacząco wpływa otoczenie, w którym spędza każdy dzień. Istotne jest nie tylko ile czasu trwa dojazd do pracy oraz jakie są warunki podróżowania, ale również czy przestrzeń miejska daje możliwość spokojnej drogi do domu po pracy czy szkole. Inaczej odbieramy codzienną drogę pokonywaną wśród zieleni, z możliwością spokojnego spaceru czy przejazdu rowerem, a inaczej przestrzeń całkowicie podporządkowaną samochodom. Zieleń, miejsca odpoczynku, bezpieczne i dostępne chodniki czy dobrze zaprojektowane przestrzenie publiczne nie są zatem wyłącznie elementami estetyki miasta ale współtworzą środowisko dla dobrej jakości życia.

Bezpieczna droga do szkoły, czyli wiele korzyści z jednego działania

Dobrym przykładem powiązania mobilności z innymi sektorami są dzieci i sposób ich podróżowania do szkoły. Jeżeli droga do szkoły jest postrzegana jako niebezpieczna, rodzice częściej decydują się na dowożenie dzieci samochodem. Większa liczba samochodów w bezpośrednim otoczeniu szkoły zwiększa jednak natężenie ruchu i może jeszcze bardziej ograniczać poczucie bezpieczeństwa. W ten sposób powstaje błędne koło, które można przerwać, tworząc warunki umożliwiające dzieciom bezpieczne dotarcie do szkoły pieszo, rowerem lub transportem publicznym. Widać to na przykładzie akcji „Rowerowy maj”, gdzie dzieci za przyjeżdżanie do szkoły rowerem gromadzą nagrody. Ale jest to tylko jeden miesiąc w roku szkolnym, a szkoły w zdecydowanej większości nie są przystosowane (brak wiat rowerowych) do tak dużej liczby rowerów i hulajnóg. Innym zagadnieniem jest kwestia użytkowania hulajnóg, chociaż tu też widać zmiany, które mają uporządkować sposób poruszania się tymi pojazdami.

Podsumowując, jedno działanie może przynieść równocześnie kilka korzyści: większą aktywność fizyczną dzieci, poprawę bezpieczeństwa, ograniczenie ruchu samochodowego w otoczeniu szkół, zmniejszenie emisji i hałasu, a także zwiększenie samodzielności młodych mieszkańców. Pokazuje to, dlaczego w planowaniu mobilności warto szukać rozwiązań, które nie realizują jednego celu, lecz kilka celów jednocześnie.

Co więcej, ulica może być nie tylko miejscem przemieszczania się, ale również przestrzenią spotkań i budowania relacji społecznych. Tam, gdzie pojawiają się drzewa, ławki, miejsca odpoczynku i przyjazne przestrzenie piesze, mieszkańcy otrzymują większą możliwość spotkania, zatrzymania się i korzystania ze wspólnej przestrzeni miasta. Widać to na przykładzie Warszawy, gdzie w wyniku zamknięcia ruchu samochodowego na ulicy Złotej w Warszawie ulica zmieniła swój charakter, pojawiły się drzewa, zieleń, powstały zbiorniki retencyjne na wodę deszczową, pojawiły się ławki i stojaki rowerowe. Dawny betonowy parking zamienił się miejsce spotkań i lokalnego biznesu.

Planowanie a wybór środka transportu

Planowanie przestrzenne ma istotne znaczenie w kontekście zachowań transportowych mieszkańców. Niekontrolowane rozlewanie się miast oraz brak dostępu do transportu publicznego powodują wzrost ruchu samochodowego. Jeżeli nowe osiedla powstają daleko od szkół, sklepów, miejsc pracy i innych podstawowych usług, bez dobrych połączeń transportem publicznym czy możliwości przemieszczania się pieszo czy rowerem do najbliższego przystanku komunikacji publicznej, samochód staje się koniecznością. Dlatego mobilność i planowanie przestrzenne muszą być prowadzone wspólnie. Miasto, w którym podstawowe potrzeby można zaspokoić blisko miejsca zamieszkania, sprzyja podróżom pieszym i rowerowym, a także poprawia warunki funkcjonowania transportu publicznego. Nie wystarczy więc wybudować drogi rowerowej, która kończy się na granicy miasta lub jeśli prowadzi wzdłuż niebezpiecznych ciągów komunikacyjnych. Nie wystarczy też uruchomić transportu publicznego, jeżeli dojście do przystanku jest niebezpieczne lub niedostępne. SUMP może pomóc łączyć te elementy w jeden funkcjonujący system.

Mobilność w mieście, które musi przygotować się na nadzwyczajne sytuacje

Do relacji między transportem, zdrowiem i przestrzenią dochodzi kolejne wyzwanie: odporność miasta zarówno na zmiany klimatu i adaptacja do skutków tych zmian, ale też odporność miasta na inne zagrożenia, w tym m.in. zagrożenia o charakterze militarnym.

System transportowy musi być przygotowany nie tylko do funkcjonowania w warunkach codziennych. Coraz istotniejsze staje się zapewnienie jego odporności na fale upałów, intensywne opady, podtopienia i inne ekstremalne zjawiska pogodowe. Trudno zachęcać mieszkańców do chodzenia czy jazdy rowerem, gdy w Polsce coraz częściej temperatury latem przekraczają normy wieloletnie, a droga prowadzi przez całkowicie pozbawioną drzew i cienia przestrzeń. Trudno także mówić o wygodnym transporcie publicznym, jeśli przystanek nie zapewnia odpowiedniej ochrony podczas wysokich temperatur, a w środku pojazdu nie można wytrzymać z gorąca. Problemem staje się też dojazd do szpitali czy ośrodków zdrowia gdy droga jest zalana lub leżą na niej powalone wichurą drzewa. Dlatego coraz większe znaczenie ma łączenie infrastruktury transportowej z rozwiązaniami błękitno-zielonej infrastruktury. Drzewa wzdłuż ciągów pieszych i rowerowych, zielone przystanki, zielone torowiska, ogrody deszczowe czy rozwiązania pozwalające zatrzymać wodę opadową w przestrzeni ulic, mogą realizować kilka funkcji jednocześnie. Ograniczają skutki wysokich temperatur, mogą wspierać gospodarowanie wodami opadowymi, poprawiają komfort pieszych i rowerzystów, zwiększają atrakcyjność przestrzeni, a dzięki obecności zieleni tworzą bardziej przyjazne otoczenie dla codziennego funkcjonowania mieszkańców. Zielony ciąg pieszo-rowerowy może realizować:

• cele zdrowotne poprzez zwiększanie aktywności fizycznej,
• cele klimatyczne poprzez wspieranie mobilności niskoemisyjnej,
• cele adaptacyjne poprzez zacienienie i retencję wody,
• cele społeczne poprzez tworzenie dobrej jakości przestrzeni publicznej.

Tak samo jak zmiana funkcji ulicy przez wprowadzenie ograniczenia ruchu, zieleń, stworzenie przyjaznej przestrzeni dla pieszych i rowerzystów, może zmienić sposób jej funkcjonowania. Ulica zachowuje swoją funkcję transportową pełniąc równocześnie funkcję społeczną, rekreacyjną, zdrowotną, środowiskową i adaptacyjną.

Infrastruktura transportowa stanowi istotny element infrastruktury krytycznej, która pełni kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa, ciągłości dostaw oraz możliwości przemieszczania się. Jej prawidłowe funkcjonowanie w obliczu obecnej sytuacji geopolitycznej jest szczególnie istotne i powinno być uwzględniane przy tworzeniu planu mobilności. Dotyczy to przede wszystkim zapewnienia ciągłości dostaw, identyfikacji elementów infrastruktury krytycznej praz zapewnienia mobilności mieszkańcom.

Dlatego też SUMP wymaga zaangażowania różnych interesariuszy, których wiedza i doświadczenie pozwoli na opracowanie dokumentu, który w największym stopniu odpowiada na wyzwania współczesnego świata i potrzeby transportowe mieszkańców.

SUMP jako plan miasta dobrego do życia

Planowanie mobilności miejskiej nie powinno opierać się tylko na opracowaniu dokumentów planistycznych. Powinno bardziej skupiać się na integracji różnych celów zapisanych w strategiach sektorowych oraz współpracy różnorodnych podmiotów, tak aby to faktycznie dobro człowieka było na pierwszym miejscu, a nie kilometry wybudowanych dróg rowerowych czy liczba zakupionych autobusów elektrycznych. Większe znaczenie w planowaniu zrównoważonej mobilności powinna mieć bezpieczna droga dziecka do szkoły, czas podróży pieszych czy rowerem w przyjaznym otoczeniu, wygodna droga do przystanku dla seniora, czy osoby z niepełnosprawnością. Dodatkowo istotnym aspektem w planowaniu transportu jest też odporność systemu na nieprzewidziane warunki jak upał czy brak elektryczności. Dobrze zaplanowana mobilność daje mieszkańcom coś więcej: możliwość naturalnego włączenia ruchu do codziennego życia, korzystania z zieleni i przyjaznej przestrzeni oraz budowania relacji społecznych. W tym sensie chodniki, drogi rowerowe, zielone ulice i dostępny transport publiczny stają się również częścią infrastruktury zdrowia publicznego miasta. A dobrze zaprojektowana sieć piesza i rowerowa może być jego największą, ogólnodostępną i bezpłatną siłownią.

Dlatego przyszłość SUMP to przede wszystkim synergia zamiast sektorowego myślenia, współpraca zamiast resortowych szuflad oraz spojrzenie na mobilność nie jako cel sam w sobie, lecz jako narzędzie budowania miasta, w którym po prostu dobrze się żyje.

[1] Raport o stanie aktywności, ASICS, https://www.asics.com/pl/pl-pl/mk/soundmindsoundbody/movementconservation

Zapraszamy do udziału w spotkaniu Transportowego Obserwatorium Badawczego, które odbędzie się 19 listopada 2026 r. Podczas wydarzenia wraz z ekspertami i praktykami będziemy rozmawiać o najważniejszych zagadnieniach kształtujących przyszłość życia w miastach.

Szczegółowy program oraz formularz do zapisów znajduje się na SUMP jako system miasta. Seminarium CUPT | Zrównoważona mobilność – Centrum Unijnych Projektów Transportowych.