Liberalizacja na torach. CUPT o doświadczeniach zagranicznych, roli organizatora i przygotowaniach do otwarcia rynku

Spotkanie, które odbyło się 25.06.2026 w siedzibie CUPT, było poświęcone przygotowaniom do otwarcia rynku kolejowych przewozów pasażerskich, doświadczeniom międzynarodowym oraz narzędziom, które mogą wspierać organizatora w skutecznym planowaniu i wdrażaniu usług publicznych. W programie znalazły się wystąpienia ekspertów z Polski i zagranicy, w tym prezentacje dotyczące doświadczeń Szwecji, Finlandii i Hiszpanii oraz panele poświęcone ryzykom, barierom i praktycznym narzędziom organizatora transportu.

CUPT wspiera przygotowania do otwarcia rynku

Wprowadzając uczestników w tematykę spotkania, Edyta Jaszczuk, dyrektor Departamentu Organizacji Transportu CUPT, podkreśliła, że Centrum wspiera Ministra Infrastruktury w przygotowaniach do otwarcia rynku oraz w realizacji kolejnych kamieni milowych tego procesu.

„Trzymamy się harmonogramu — realizujemy powierzone zadania w terminie. To harmonogram napięty i wymagający, ale pozwalający na sprawę zarządzanie procesem” – podkreślała ekspertka.

Jednocześnie wskazywała, że CUPT równolegle pracuje nad wieloma zagadnieniami: wsparciem prac nad planem transportowym, przygotowaniem oferty przewozowej, pakietyzacją, modelem finansowym oraz założeniami do dokumentacji przetargowej. Ważnym elementem przygotowań są również niedawno ogłoszone wstępne konsultacje rynkowe, które mają pozwolić na uporządkowaną i transparentną rozmowę z rynkiem.

„Wstępne konsultacje rynkowe mają pomóc nam lepiej przygotować dokumentację i w sposób transparentny porozmawiać z rynkiem o kluczowych założeniach postępowania” – mówiła Edyta Jaszczuk.

Dyrektor Departamentu Organizacji Transportu przypomniała również, że po publikacji wstępnego ogłoszenia konieczne jest zachowanie rocznego okresu przed ogłoszeniem przetargów. Ten czas CUPT chce wykorzystać na dalsze dopracowanie założeń, oferty i dokumentacji.

„Po publikacji wstępnego ogłoszenia musimy odczekać rok — takie są wymogi prawne. Ten czas chcemy maksymalnie wykorzystać na dopracowanie oferty i dokumentacji przetargowej” – dodała.

Pasażer w centrum zmian

Jednym z głównych wątków debaty była perspektywa pasażera. Uczestnicy podkreślali, że otwieranie rynku i większa liczba operatorów nie mogą prowadzić do chaosu informacyjnego. Kluczowe znaczenie mają: czytelna oferta, dostępna informacja, integracja rozkładów jazdy i biletów oraz stabilność planowania.

„Pasażer nie powinien musieć interesować się tym, jaki przewoźnik realizuje usługę i jaki system za tym stoi. Naszym zadaniem jest zapewnić mu dobrą informację, prosty dostęp do oferty i sprawnie działający transport” – podkreśliła Edyta Jaszczuk.

W podobnym tonie wypowiadała się także Marta Stangreciak z Biura Transportu Kolejowego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego

„Musimy pamiętać, że celem jest przewożenie jak największej liczby osób i zapewnienie, aby jak najwięcej pasażerów było z tych usług zadowolonych. Instytucje powinny być tłem całego procesu — mają zapewnić, że transport będzie funkcjonował sprawnie, a pasażer otrzyma dobrą usługę” – mówiła ekspertka.

CUPT chce w tym obszarze pełnić rolę miejsca dialogu, wymiany doświadczeń i wypracowywania rozwiązań, które będą mogły być stosowane szerzej — zarówno regionalnie, jak i na poziomie krajowym.

„Nie chodzi o centralizację ani zabieranie kompetencji. Chcemy być miejscem rozmowy, wymiany doświadczeń i wypracowywania rozwiązań, które mogą działać także w innych regionach albo na poziomie krajowym” – podkreślała Edyta Jaszczuk.

Podczas rozmowy zwracano również uwagę na potrzebę stabilności i przewidywalności w sektorze kolejowym. Inwestycje infrastrukturalne, zakup taboru czy wdrażanie nowych modeli organizacyjnych wymagają wieloletniego planowania.

Wnioski z doświadczeń zagranicznych

Ważną częścią warsztatów była sesja poświęcona międzynarodowym doświadczeniom liberalizacji rynku. Eksperci omawiali różne modele funkcjonujące w Europie, w tym rozwiązania szwedzkie, hiszpańskie i fińskie. W programie wydarzenia znalazło się m.in. wystąpienie dotyczące szwedzkich doświadczeń w łączeniu otwartego dostępu z przetargami konkurencyjnymi oraz zapewniania spójności sieci przy wielu operatorach.

Dr Gunnar Alexandersson, starszy doradca ds. regulacji i spraw międzynarodowych w SJ AB, zwrócił także uwagę, że liberalizacja rynku kolejowego nie jest procesem, który można wdrożyć perfekcyjnie od pierwszego etapu. Doświadczenia Szwecji pokazują, że model liberalizacji dojrzewa stopniowo — wraz z kolejnymi umowami, analizą efektów, dialogiem z rynkiem i dostosowywaniem narzędzi do realnych potrzeb pasażerów oraz organizatorów transportu.

„Na początku będzie trudno — i trzeba mieć świadomość, że nawet przy najlepszym przygotowaniu nie da się uniknąć błędów. To naturalne, bo liberalizacja to proces rozłożony na lata, a nie na miesiące. Nie istnieje jeden idealny model, który można zastosować wszędzie, ani uniwersalna recepta na otwarcie rynku. Każde państwo, działając w ramach prawa unijnego, musi wypracować własne rozwiązania — odpowiadające na potrzeby pasażerów, specyfikę rynku i krajowe uwarunkowania” – dodał ekspert ze Szwecji.

Odpowiedzialne otwieranie rynku

Podczas paneli eksperckich wiele miejsca poświęcono także ryzykom związanym z liberalizacją, w tym o dostępie do taboru, presji kosztowej, czy fragmentacji rynku oraz potrzebie odpowiedniego przygotowania organizatora do prowadzenia postępowań. W dyskusji wskazywano, że doświadczenia innych segmentów rynku transportowego mogą być ważną lekcją dla przewozów pasażerskich.

„Dostępność do taboru to bardzo ważna kwestia, która nierozłącznie wiąże się z procesem liberalizacji” – mówił Bartłomiej Morga, ekspert ds. oferty przewozowej i rozkładu jazdy w Porcie Polska. Instytucja ta współpracuje z CUPT w obszarach związanych z liberalizacją, m.in. w zakresie oferty przewozowej, który ma obowiązywać od 2035 r.

Natomiast Jacek Grzyb, naczelnik Departamentu Planowania Transportu w CUPT, zaapelował, by nie powtórzyć błędów z liberalizacji rynku przewozów towarowych.

„Rynek przewozów pasażerskich powinien wyciągnąć wnioski z doświadczeń rynku towarowego — zbyt duża presja cenowa i nadmierna fragmentacja mogą przynieść negatywne skutki dla całego segmentu”

Warsztaty pokazały, że otwieranie rynku kolejowych przewozów pasażerskich to nie tylko kwestia procedur przetargowych. To także proces budowania kompetencji, dialogu z rynkiem, uczenia się na doświadczeniach innych państw i konsekwentnego wzmacniania roli kolei w systemie transportowym. Celem tych działań pozostaje pasażer — jego dostęp do lepszej, bardziej przewidywalnej i zintegrowanej oferty transportowej.

W podsumowaniu wydarzenia Krzysztof Rodziewicz, dyrektor Departamentu Analiz Transportowych CUPT, zwrócił uwagę, że budowa docelowego modelu otwierania rynku to proces wieloletni, wymagający kolejnych doświadczeń i iteracji.

„Do docelowego modelu będziemy dochodzić etapami — nie tylko przy najbliższym przetargu na przewozy, ale w dłuższej perspektywie. Pokazują to doświadczenia Szwecji, gdzie system kształtował się przez wiele lat i kolejne iteracje umów: pierwsze kontrakty liczyły około 25 stron, a obecne mają już około 250 stron. To pokazuje, że wraz z doświadczeniem rośnie szczegółowość i dojrzałość całego modelu. Ważne, aby w Polsce ten proces służył przede wszystkim pasażerom i wzmacniał rolę kolei w podziale zadań przewozowych” – takimi słowami ekspert zakończył spotkanie oraz zaprosił na kolejne, które odbędzie się już po wakacjach.