Nowe wytyczne DNSH dla kolejnej perspektywy finansowej – kiedy poznamy szczegóły?

W dniach 18–19 maja w Brukseli odbyły się dwudniowe warsztaty poświęcone praktycznym aspektom stosowania zasady Do No Significant Harm (DNSH) w projektach finansowanych z funduszy UE. Każde państwo członkowskie delegowało dwóch ekspertów, a Polskę reprezentowała m.in. Ewa Paderewska, naczelnik Wydziału ds. Ochrony Środowiska w CUPT.

Podczas spotkania przedstawiciele Komisji Europejskiej zaprezentowali założenia prac nad nowymi, jednolitymi wytycznymi DNSH dla kolejnego okresu programowania (MFF). Dyskusja pokazała szerokie poparcie dla utrzymania DNSH jako ważnego narzędzia ochrony środowiska, ale jednocześnie wskazała na potrzebę uproszczenia i doprecyzowania zasad jego stosowania.

Uczestnicy pozytywnie ocenili fakt, że Komisja jeszcze przed przygotowaniem projektu wytycznych prowadzi szerokie konsultacje z ekspertami z różnych sektorów i państw członkowskich. Dzięki temu możliwe jest zebranie doświadczeń z wdrażania DNSH oraz lepsze zrozumienie problemów, z jakimi mierzą się instytucje i beneficjenci przy ocenie zgodności projektów z tą zasadą.

Debata koncentrowała się zarówno na rozwiązaniach, które sprawdziły się w obecnej perspektywie finansowej, jak i na obszarach wymagających zmian. Choć nowe wytyczne DNSH dla kolejnego MFF nie zostały jeszcze opublikowane, jedno wybrzmiało szczególnie wyraźnie: DNSH nie może stać się wyłącznie obowiązkiem sprawozdawczym ani nadmiernym obciążeniem administracyjnym. Powinno pozostać praktycznym narzędziem wspierającym zrównoważony rozwój projektów.

Komisja podkreśliła, że przyszłe ramy DNSH powinny nadal skutecznie chronić środowisko, ale jednocześnie być prostsze, bardziej praktyczne i nastawione na osiąganie rezultatów.

Najważniejsze postulaty dotyczące przyszłego DNSH

• Proporcjonalność – wymagania DNSH powinny być dostosowane do skali i potencjalnego oddziaływania projektu. W przypadku niewielkich inwestycji, które nie powodują istotnych negatywnych skutków środowiskowych, zgodność z krajowymi przepisami mogłaby być wystarczająca.
• Prostota i przejrzystość – uczestnicy wielokrotnie podkreślali, że zasady DNSH powinny być zrozumiałe zarówno dla administracji publicznej, jak i dla beneficjentów. Zwracano uwagę, że w praktyce wymagania bywają nadmiernie komplikowane przez zewnętrznych konsultantów, którzy nie zawsze posiadają wystarczającą wiedzę sektorową. Dlatego przyszłe wytyczne powinny być bardziej jednoznaczne, przejrzyste i łatwiejsze do stosowania.
• Praktyczne podejście – dużo miejsca poświęcono kwestii dokumentów i dowodów wymaganych do potwierdzenia zgodności z DNSH. Wskazywano, że:

• • DNSH nie powinno powielać obowiązków wynikających z prawa unijnego lub krajowego.
  • Wymagania powinny być dostosowane do rodzaju i skali projektu – konieczne jest jasne określenie, jakie dokumenty będą uznawane za wystarczające.
• Orientacja na rezultaty – DNSH powinno wspierać sprawną realizację projektów, a nie ją utrudniać.
• Lista wyłączeń – wielu uczestników postulowało o stworzenie katalogu działań automatycznie wyłączonych z obowiązku oceny DNSH.

Silniejsze powiązanie między OOŚ a DNSH

Jednym z najważniejszych tematów warsztatów była relacja między oceną oddziaływania na środowisko (OOŚ) a DNSH. Uczestnicy zgodzili się, że obecne podejście często prowadzi do dublowania wymogów wynikających z prawa UE. Dlatego postulowano o wyraźniejsze powiązanie obu procesów.

W przypadku projektów objętych załącznikami I i II dyrektywy OOŚ:

• ocena oddziaływania na środowisko powinna należeć do właściwego organu środowiskowego,
• uzyskanie decyzji środowiskowej powinno co do zasady potwierdzać zgodność z DNSH.

W odniesieniu do mniejszych projektów, które nie wymagają uzyskania decyzji środowiskowej, wskazywano, że krajowe standardy techniczne i przepisy środowiskowe już dziś zapewniają odpowiedzialną realizację inwestycji.

Dodatkowo zwracano uwagę na konieczność uwzględnienia w przyszłych wytycznych DNSH wymogów wynikających z:

• Ustawy o surowcach krytycznych (Critical Raw Materials Act),
• Rozporządzenia w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych/Akt o odbudowie zasobów przyrodniczych (Nature Restoration Law),
• oraz problematyki zanieczyszczenia światłem.

Możliwe wyłączenia z oceny DNSH

Dyskutowano również o działaniach, które mogłyby zostać zwolnione z obowiązku oceny DNSH.

Wśród przykładów pojawiały się:

• Rekonstrukcja i modernizacja istniejącej infrastruktury
• Niezelektryfikowane linie kolejowe w regionach o ograniczonej infrastrukturze energetycznej lub trudnych warunkach terenowych
• Pojazdy specjalistyczne, wymagające, które ze względu na pełnione funkcje specjalnego przeznaczenia mogą wymagać odstępstw od zasady zeroemisyjności.
• Projekty badawcze zgodne ze strategiami i celami programu.

Jednocześnie wskazano działania, które co do zasady nie powinny być uznawane za zgodne z DNSH takie jak: składowiska odpadów, instalacje MBT, spalarnie odpadów, górnictwo głębinowe oraz inżynieria geologiczna mórz.

Wyzwania związane z gospodarką o obiegu zamkniętym

W obszarze gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ) pojawiło się wiele praktycznych pytań, m.in.:

• jak potwierdzić, że odpad rzeczywiście nie nadaje się do recyklingu
• jak ocenić brak dostępnych technologii alternatywnych
• jak wykazać, że dana wybrana technologia jest Najlepszą Dostępną Technologią (BAT).

Podkreślano również, że wytyczne DNSH nie powinny wskazywać konkretnych technologii, ponieważ rozwój naukowy i techniczny jest bardzo dynamiczny.

Monitoring i weryfikacja

Dużo uwagi poświęcono również monitorowaniu zgodności z DNSH. Szczególnie w przypadku dużych inwestycji objętych OOŚ pojawiały się pytania:

• jaki poziom szczegółowości dowodów będzie wymagany
• które obowiązki są już realizowane w ramach istniejących procedur administracyjnych.

Wskazywano, że wiele warunków środowiskowych jest już obecnie kontrolowanych przez:

• organy wydające decyzje
• nadzór budowlany
• nadzór środowiskowy na placu budowy.

Elastyczność i specyfika krajowa

Uczestnicy podkreślali, że przyszłe ramy DNSH powinny uwzględniać różnice między państwami członkowskimi wynikające z odmiennych warunków środowiskowych, ryzyk i wyzwań krajowych.

Wśród propozycji pojawiły się:

• krajowe punkty kontaktowe ds. DNSH
• punkty kontaktowe w instytucjach zarządzających i pośredniczących
• stała sieć robocza do wymiany doświadczeń i informacji.

Zaproponowano również, aby państwa członkowskie mogły opracować własne kryteria wdrażania DNSH, dostosowane do krajowych uwarunkowań i poparte argumentacją naukową i techniczną.

Dalsze kroki

Komisja zapowiedziała, że przygotowywane jednolite wytyczne DNSH będą oparte na doświadczeniach z poprzednich lat, a ich celem będzie uproszczenie wymogów, zmniejszenie rozdrobnienia między funduszami oraz stworzenie bardziej praktycznego i użytecznego narzędzia dla instytucji i beneficjentów. Projekt nowych wytycznych DNSH ma zostać opublikowany przez Komisję Europejską w lipcu lub sierpniu. Zachęcamy wszystkich do bieżącego śledzenia informacji i aktywnego udziału w konsultacjach.